RESOCJALIZACJA (ang. resocialisation, social rehabilitation fr. rśinsertion, resocialisation, niem. Resozialisierung, ros. resocjaiizacija) - odmiana re­integracji społecznej polegająca na ponownej socjalizacji osób nieprzystosowanych społe­cznie lub zaburzonych w warunkach środowi­ska otwartego lub zamkniętego.

     Obejmuje ona zwykle trzy funkcje:

• opiekę, czyli zaspokajanie potrzeb podopie­cznych;
• wychowanie, czyli internalizację wartości i norm społecznie akceptowanych;
• terapię, czyli leczenie zaburzeń i dysfunkcji podopiecznych.

     Resocjalizacja bywa rozumiana również jako odmiana społecznego zdrowienia de­wiantów, przestępców, uzależnionych, np. narkomanów, alkoholików itp.

     Nie ma jednej teorii resocjalizacji, której zastosowanie gwarantowałoby sukces w każ­dym przypadku. Mówiąc metaforycznie, nie ma jednej jedynej drogi dochodzenia do re­integracji społecznej osoby wykolejonej, grze­sznika, zwyrodnialca czy zbrodniarza. Co więcej, sukces resocjalizacyjny w świetle da­nych empirycznych bywa zwykle wątpliwy. Każdy przypadek wymaga indywidualnego podejścia.

Resocjalizacja jako modyfikacja zacho­wań. Rozumiana jest jako eliminowanie zabu­rzeń w zachowaniu. Zaburzenie bywa definio­wane statystycznie jako zachowanie niezgod­ne z normami i standardami, obowiązującymi w danym wieku i środowisku. Resocjalizacja to innymi słowy trening prowadzący do wdru­kowania prawidłowych (zgodnych z normami) standardów zachowania, co najmniej na po­ziomie obserwacyjnym, bez konieczności zmiany jakichkolwiek struktur regulacyjnych jednostki (np. postaw, przekonań itp.).

Resocjalizacja jako zmiana społecznej przynależności. Dokonuje się przez odrzu­cenie ról podkulturowych obciążonych stygmatem przestępcy, dewianta, kryminalisty. Ten rodzaj resocjalizowania można nazwać procesem aktywnego wygaszania motywacji i zachowań antyspołecznych. W miejsce ról defektywnych wbudowuje się nową tożsa­mość społeczną, definiowaną przez bardziej konstruktywne scenariusze ról społecznie ak­ceptowanych.

Resocjalizacja jako przebudowa emoc­jonalna. Dotyczy nieprzystosowanego, bez­radnego wyrzutka, odpadu życia społeczne­go, który sam ze sobą nie może sobie pora­dzić. Tak rozumiana resocjalizacja obejmuje przejście od uczuć i stanów negatywnych sprzyjających łamaniu norm społecznych do stanów pozytywnych na gruncie empatii, przywiązania, poszanowania bliźniego, prospołeczności i sympatii międzyludzkiej. Można mówić o swoistej symetrii między negatywnymi, kłopotliwymi emocjami, takimi jak: zawiść, zazdrość, wstręt, dyskryminacje, pogarda, nienawiść, zażenowanie, agresja, wściekłość itp., a emocjami pozytywnymi, które powinny dominować w rekonstruowanej emocjonalności wychowanka: przyjaźni, wy­rozumiałości, tolerancji, nadziei, wierze, umi­łowaniu prawdy, dobroci oraz piękna.

Resocjalizacja jako wrastanie w kulturę zaspokajania potrzeb. Dotyczy potrzeb pier­wszego i drugiego rzędu zgodnie ze standar­dami obyczajowymi, moralnymi, prawnymi. Wielu dewiantów, w tym najgroźniejszych, stało się nimi dlatego, że nie byli w stanie (ani skłonni, ani zdolni) zaspokoić swych mniej lub bardziej doskwierających potrzeb deprywacyjnych w sposób społecznie akceptowany. Natomiast potrzeby wyższego rzędu, np. transcendencji czy transgresji, realizowali w sposób niedopuszczalny, nieludzki. Ten rodzaj resocjalizacji można nazwać reperso- nalizacją jednostki, która z dzikiej i niepoha­mowanej bestii psychopatycznej, bez sumie­nia, cierpiącej na obłęd moralny zmienia się na korzyść - uzyskuje cechy pełnej osoby ludzkiej, świadomej swego człowieczeństwa i odpowiedzialnej za siebie. Podstawą prze­miany jest uzyskanie odpowiedniego poziomu rozwoju dojrzałości interpersonalnej.

Resocjalizacja jako kształtowanie pra­widłowych postaw społecznych. Ta kon­cepcja została najpełniej rozbudowana przez C. Czapówa i jego współpracowników. Wiele wadliwie zbudowanych oraz nieprawidłowo zintegrowanych postaw sprzyja pojawieniu się tzw. antagonizmu destruktywnego. Objawia się ona na różnych poziomach myślenia, odczuwania i działania. Prowadzi stopniowo do degradacji osobowiościowej człowieka wykolejającego się przestępczo lub obyczajowo.

     Wyróżniamy również następujące zakresy i poziomy rozumienia procesu rescojalizacji:

• resocjalizacja wielowymiarowa /transdyscyplinowa/,
• resocjalizacja jako dostosowanie sytuacji do nieletniego,
• resocjalizacja jako rodzaj “nawrócenia” na wartości wyższego rzędu,
• resocjalizacja jako reintegracja społeczna jednostki,
• resocjalizacja jako autoresocjalizacja, samowychowanie resocjalizujące.

Lesław Pytka

Źródło:  „Encyklopedia pedagogiczna XXI wieku”

Red. naukowy i przewodniczący komitetu redakcyjnego

prof. dr hab. Tadeusz Pilch,

Warszawa 2005

TEATR  RESOCJALIZACYJNY „Scena Coda” - Podstawy oddziaływań resocjalizacji przez działalność teatralną są oparte na kanonach teorii dramy, psychodramy i socjodramy, choć żadna z tych metod nie występuje w czystej formie, a ich elementy stanowią wyłącznie uzupełnienie formuły teatru resocjalizacyjnego.  Metoda teatru resocjalizacyjnego w założeniach zbliża się do drama terapii. Zasadnicza różnica polega na tym, że drama terapia jest działalnością teatralną  opierającą się przed wszystkim na improwizacji. Jeśli występuje w formie gotowej propozycji teatralnej, czyli działalności opartej na opracowanym scenariuszu, to odgrywane przez jej uczestników role mają inny charakter, przebieg i dynamikę. Ich kreowanie nie jest ponadto wzmacniane przez osoby kooperujące z aktorami zmagającymi się z fragmentami własnych życiorysów. Zasadnicza różnica między drama terapią a metodą teatru resocjalizacyjnego  polega na celowości obu metod. Celem  drama terapii jest bliższe poznanie siebie przez ujawnianie i wyrażanie własnych uczuć  oraz poszerzanie  świadomości „ja” i trenowanie własnej ekspresji. Natomiast cel metody teatru resocjalizacyjnego stanowi konstruowanie  ram nowych parametrów tożsamości wychowanków nieprzystosowanych społecznie  Metoda  teatru resocjalizacyjnego w wymiarze praktycznym korzysta z procedur metodycznych  twórczego wychowania resocjalizacyjnego, a więc określonych sposobów postępowania. Obejmuje następujące procedury technik kreatywności:

• emocjonalnej,
• motywacyjnej,
• percepcyjnej,
• pamięciowej,
• myślenia,
• wyobrażeniowej,
• interpersonalnej,
• kooperatywnej.

    Wymienione techniki występują w rozmaitych  konstelacjach i układach zadaniowych realizowanych w trakcie oddziaływań resocjalizacyjno - teatralnych. Dlatego też nie można wyodrębnić czy wypreparować poszczególnych technik metodycznych z całościowego repertuaru tego typu działalności. Techniki te występują z innymi określonymi sposobami postępowania składają się na całość przedsięwzięcia.

SCENA CODA - programowy eksperyment naukowo-badawczy, którego  pomysłodawcami, realizatorami i kierownikami byli retora PEDAGOGIUM Wyższej Szkoły Nauk Społecznych Pana prof. Marka Konopczyńskiego oraz Pani mgr Marioli Daszkiewicz - Konopczyńskiej. Eksperyment ukierunkowany był w pierwszym wymiarze na poznanie i zbadanie możliwości resocjalizacyjnych działań scenicznych i teatralnych. Chodziło w nim o określenie i zweryfikowanie form i formuł oddziaływań resocjalizacyjnych w warunkach i ramach pracy teatralnej. Wykorzystany został społeczny kontekst przestrzeni scenicznej i teatralnej, jej rekwizytów i zasad. W tym świecie „umowności” zastosowano techniki oddziaływań resocjalizacyjnych kreujące zmiany i modyfikacje postaw wobec osób, sytuacji i zdarzeń społecznych. Wytrenowane i utrwalane w trakcie wielomiesięcznych prób teatralnych postawy i zachowania uczestników eksperymentu były transponowane następnie do realnej rzeczywistości społecznej i tam poddawane kolejnym wzmocnieniom.

Teatr Resocjalizacyjny „Scena Coda” był autorskim projektem teatralno-resocjalizacyjnym z grupą nieletnich dziewcząt z Zakładu Poprawczego z Falenicy, oraz z udziałem zawodowych aktorek i reżyserów. Prace oparte były na źródłowych materiałach dotyczących fragmentów losów życiowych nieletnich przestępców. Działania teatralne były w zasadzie pretekstem do intensywnych oddziaływań terapeutyczno-resocjalizacyjnych, mających na celu wykreowanie i niejako wytrenowanie odmiennych postaw i zachowań, możliwych do zaadaptowania i przeniesienia do realnego życia społecznego.

Założony efekt w postaci scenariusza i prezentacji teatralnych, powstał w wyniku ścisłej współpracy wychowanek zakładu poprawczego, aktorek, psychologów i pedagogów i był prezentowany w postaci otwartych dla publiczności spektakli teatralnych (min. z udziałem rodzin nieletnich przestępców, w tym rodzin wychowanek z Zakładu Poprawczego z Falenicy). Podobne doświadczenia zostały zebrane i opracowane przy organizowaniu i wykorzystaniu eksperymentów sportowych, realizowanych przez autora z udziałem innych grup podkulturowych (min. Skinheadów - eksperyment realizowany we współpracy z Telewizją Polską).

Zarówno sam przebieg, jak i efekty eksperymentu zostały pozytywnie ocenione, tak przez środowiska naukowe zajmujące się profilaktyką społeczną i resocjalizacją, jak i przez środowiska praktyków. Na uwagę zasługuje fakt, dużego zainteresowania eksperymentem środowiska naukowego, sądowniczego, pedagogów praktyków, środowiska artystycznego oraz mediów (telewizja, radio, prasa fachowa i codzienna). Eksperymentem w naturalny sposób zainteresowani byli również przedstawiciele ministerstw: Ministerstwa Edukacji Narodowej, Ministerstwa Kultury i Sztuki, jako resortów patronackich oraz Ministerstwa Sprawiedliwości, Ministerstwa Płacy i Polityki Socjalnej.

Zebrane doświadczenia dały podstawę do opracowania nowatorskiej metody z zakresu kulturotechniki pracy resocjalizacyjnej, znanej pod nazwą Metoda Teatru Resocjalizacyjnego (MTR).

Dalsze prace eksperymentalne w ramach programu naukowo-badawczego „Scena Coda” poświęcone były poznaniu i zweryfikowaniu możliwości resocjalizacyjnych działalności sportowej i rekreacyjnej, oraz działalności organizatorsko-trenerskiej. W końcowym efekcie prace nad nią dały podstawy do opracowania nowej metody z zakresu kulturotechniki oddziaływań resocjalizacyjnych, nazwanej Metodą Resocjalizacji przez Sport (MRS).

Obie metody (Metoda Teatru Resocjalizacyjnego i Metoda Resocjalizacji przez Sport) stały się osnową kształcenia metodycznego w PEDAGOGIUM Wyższej Szkole Nauk SPołecznych.

TWÓRCZA RESOCJALIZACJA (Kreowanie Alternatywnej tożsamości Nieletnich) - nauka o potencjonalności osób nieprzystosowanych społecznie, szerzej –o rozwijaniu i wzmacnianiu człowieka zarówno w wymiarze indywidualnym, jak i społecznym; efektem jej oddziaływań są nie tylko wykreowane ludzkie cechy tożsamościowe, lecz również określone umiejętności ; dzięki nim człowiek podejmuje twórcze działania, które w efekcie pozwalają mu na pełnienie nowych ról społecznych.

Realizowana w Uczelni koncepcja twórczej resocjalizacji, której autorem jest rektor PEDAGOGIUM Wyższej Szkoły Nauk Społecznych Pan prof. Marek Konopczyński, zakłada znaczący udział metod kulturotechnicznych, zarówno w procesie kształcenia studentów, jak również ich wykorzystania w samej pracy profilaktyczno-resocjalizacyjnej.

Charakterystyka. Koncepcja resocjalizacji przez twórczość różni się w pięciu zasadniczych kwestiach od dotychczasowych, tradycyjnych sposobów  rozumienia istoty wychowania resocjalizacyjnego, wynikającego z założeń pedagogiki resocjalizacyjnej:

1. Określa resocjalizację  jako proces rozwijania potencjałów, a nie – jak to się  przyjęło- korektywną zmianę parametrów społecznych i osobowych nieletnich.
2. Traktuje nieprzystosowanie społeczne jako problem wadliwie ukształtowanej tożsamości, a nie wadliwych postaw( Pospiszyl, 1973), nieakceptowania i spostrzegania norm społecznych (Konopnicki, 1972), nieodpowiednich postaw, przekonań i nastawień (Czapów, 1978), zaburzonych relacji interpersonalnych  i wadliwych ról społecznych (Urban, 2004) czy patologicznych zachowań, cech osobowości oraz preferencji aksjologicznych( Pytka, 1986; 2005)
3. Celem tak pojętej resocjalizacji jest wykreowanie nowych cech tożsamościowych wychowanków, a nie korektywna zmiana przekonań, nastawień i preferencji aksjologicznych czy form reakcji, zachowań postaw i ról społecznych.
4. Środkiem wiodącym do realizacji tego celu jest rozwój strukturalnych czynników i mechanizmów procesów twórczych nieletnich, a zamiana jednych wadliwych form funkcjonowania inni akceptowanymi społecznie, przez wychowawczą korekcję, psychokorekcję, psychomodyfikację czy inne sposoby antropotechnicznych oddziaływań wychowawczych (Konopnicki, 1972; Czapów, 1978; Pospiszyl, 1998; Urban, 2004; Pytka, 2005;  Machel, 2003).
5. Proponowaną metodą osiągania tego celu jest resocjalizowanie przez trenowaną autoprezentację wizualnych cech tożsamości.