RESOCJALIZACJA (ang. resocialisation, fr. rśinsertion, resocialisation, niem. Resozialisierung, ros. resocjaiizacija) - odmiana re­integracji społecznej polegająca na ponownej socjalizacji osób nieprzystosowanych społe­cznie lub zaburzonych w warunkach środowi­ska otwartego lub zamkniętego.

     Obejmuje ona zwykle trzy funkcje:

• opiekę, czyli zaspokajanie potrzeb podopie­cznych;
• wychowanie, czyli internalizację wartości i norm społecznie akceptowanych;
• terapię, czyli leczenie zaburzeń i dysfunkcji podopiecznych.

     Resocjalizacja bywa rozumiana również jako odmiana społecznego zdrowienia de­wiantów, przestępców, uzależnionych, np. narkomanów, alkoholików itp.

     Nie ma jednej teorii resocjalizacji, której zastosowanie gwarantowałoby sukces w każ­dym przypadku. Mówiąc metaforycznie, nie ma jednej jedynej drogi dochodzenia do re­integracji społecznej osoby wykolejonej, grze­sznika, zwyrodnialca czy zbrodniarza. Co więcej, sukces resocjalizacyjny w świetle da­nych empirycznych bywa zwykle wątpliwy. Każdy przypadek wymaga indywidualnego podejścia.

Resocjalizacja jako modyfikacja zacho­wań. Rozumiana jest jako eliminowanie zabu­rzeń w zachowaniu. Zaburzenie bywa definio­wane statystycznie jako zachowanie niezgod­ne z normami i standardami, obowiązującymi w danym wieku i środowisku. Resocjalizacja to innymi słowy trening prowadzący do wdru­kowania prawidłowych (zgodnych z normami) standardów zachowania, co najmniej na po­ziomie obserwacyjnym, bez konieczności zmiany jakichkolwiek struktur regulacyjnych jednostki (np. postaw, przekonań itp.).

Resocjalizacja jako zmiana społecznej przynależności. Dokonuje się przez odrzu­cenie ról podkulturowych obciążonych stygmatem przestępcy, dewianta, kryminalisty. Ten rodzaj resocjalizowania można nazwać procesem aktywnego wygaszania motywacji i zachowań antyspołecznych. W miejsce ról defektywnych wbudowuje się nową tożsa­mość społeczną, definiowaną przez bardziej konstruktywne scenariusze ról społecznie ak­ceptowanych.

Resocjalizacja jako przebudowa emoc­jonalna. Dotyczy nieprzystosowanego, bez­radnego wyrzutka, odpadu życia społeczne­go, który sam ze sobą nie może sobie pora­dzić. Tak rozumiana resocjalizacja obejmuje przejście od uczuć i stanów negatywnych sprzyjających łamaniu norm społecznych do stanów pozytywnych na gruncie empatii, przywiązania, poszanowania bliźniego, prospołeczności i sympatii międzyludzkiej. Można mówić o swoistej symetrii między negatywnymi, kłopotliwymi emocjami, takimi jak: zawiść, zazdrość, wstręt, dyskryminacje, pogarda, nienawiść, zażenowanie, agresja, wściekłość itp., a emocjami pozytywnymi, które powinny dominować w rekonstruowanej emocjonalności wychowanka: przyjaźni, wy­rozumiałości, tolerancji, nadziei, wierze, umi­łowaniu prawdy, dobroci oraz piękna.

Resocjalizacja jako wrastanie w kulturę zaspokajania potrzeb. Dotyczy potrzeb pier­wszego i drugiego rzędu zgodnie ze standar­dami obyczajowymi, moralnymi, prawnymi. Wielu dewiantów, w tym najgroźniejszych, stało się nimi dlatego, że nie byli w stanie (ani skłonni, ani zdolni) zaspokoić swych mniej lub bardziej doskwierających potrzeb deprywacyjnych w sposób społecznie akceptowany. Natomiast potrzeby wyższego rzędu, np. transcendencji czy transgresji, realizowali w sposób niedopuszczalny, nieludzki. Ten rodzaj resocjalizacji można nazwać reperso- nalizacją jednostki, która z dzikiej i niepoha­mowanej bestii psychopatycznej, bez sumie­nia, cierpiącej na obłęd moralny zmienia się na korzyść - uzyskuje cechy pełnej osoby ludzkiej, świadomej swego człowieczeństwa i odpowiedzialnej za siebie. Podstawą prze­miany jest uzyskanie odpowiedniego poziomu rozwoju dojrzałości interpersonalnej.

Resocjalizacja jako kształtowanie pra­widłowych postaw społecznych. Ta kon­cepcja została najpełniej rozbudowana przez C. Czapówa i jego współpracowników. Wiele wadliwie zbudowanych oraz nieprawidłowo zintegrowanych postaw sprzyja pojawieniu się tzw. antagonizmu destruktywnego. Objawia się ona na różnych poziomach myślenia, odczuwania i działania. Prowadzi stopniowo do degradacji osobowiościowej człowieka wykolejającego się przestępczo lub obyczajowo.

     Wyróżniamy również następujące zakresy i poziomy rozumienia procesu rescojalizacji:

• resocjalizacja wielowymiarowa /transdyscyplinowa/,
• resocjalizacja jako dostosowanie sytuacji do nieletniego,
• resocjalizacja jako rodzaj “nawrócenia” na wartości wyższego rzędu,
• resocjalizacja jako reintegracja społeczna jednostki,
• resocjalizacja jako autoresocjalizacja, samowychowanie resocjalizujące.

Lesław Pytka

Źródło:  „Encyklopedia pedagogiczna XXI wieku”

Red. naukowy i przewodniczący komitetu redakcyjnego

prof. dr hab. Tadeusz Pilch,

Warszawa 2005